← Terraformowanie · Woda i przerzuty
Przerzuty Morza Aralskiego
Bawełna zabrała rzeki. Czwarte co do wielkości jezioro świata stało się pustynią. Północny Aral ma małe, inżynieryjne drugie życie. Południe: nie.
Jurysdykcja: Związek Radziecki, potem Kazachstan i Uzbekistan (basen Amu-darii / Syr-darii)
Lata / status: Wielkoskalowa ekspansja nawodnienia od lat 60. Załamanie przez lata 80.-2000. Tama Kokaral 2005. Status: nieudane jako morze; częściowa odbudowa północna.
Plan
Radzieccy planiści skierowali Amu-darię i Syr-darię na pustynne nawodnienie: zwłaszcza bawełnę: traktując Aral jako resztkę. Celem było włókno eksportowe i nowe areały sowchozów, nie żywe morze. Dopływ spadał, parowanie trwało.
Budowa / status
Kanały, w tym Kanał Karakumski, i sieci na farmach zbudowano w skali kontynentu. Sprawność była niska; duża część wody rzecznej nigdy nie docierała do korzenia. Brzeg w ciągu pokolenia odszedł od portów Aralska i Mojnaku. Serie czasowe NASA pokazują rozszczepienie jeziora i niemal opróżnienie basenu południowego.
Co poszło nie tak, albo zadziałało tylko częściowo
Aral stracił rząd 90 procent wody. Pył z nowej pustyni Aralkum niesie sól i pozostałości. Rybołówstwo się załamało. Kazachstan, ze wsparciem Banku Światowego, ukończył Tamę Kokaral w 2005, by zatrzymać wodę Syr-darii w Północnym Aralu: poziomy wzrosły, zasolenie spadło, mniejszy połów wrócił (późniejsze relacje podają kilka tysięcy ton rocznie: odbudowa, nie stary przemysłowy połów). Południowy Aral pozostaje w większości suchy. Pełna restauracja morza z 1960 nie jest na stole.
Wnioski
Rzeka to nie nadwyżka. „Straty” nawodnienia to czyjeś jezioro. Częściowa odbudowa jest możliwa, gdy jeden basen odgrodzi się i dopływy się broni, i to nadal mniejsze morze. Pył w dole biegu i zdrowie w Karakałpacji pozostają kosztem pierwotnego planu.
Źródła
NASA Earth Observatory World of Change: Shrinking Aral Sea; projekt Banku Światowego Syr Darya Control and Northern Aral Sea Project; relacje 2026 o objętości wody Północnego Aralu i południowym pyle.